00 Od XVI do XVII ¹00 00Od

W czasie trwania Wojny Trzydziestoletniej, nastąpił też kres dynastii Gryfitów, których dziedzictwem podzielili się Szwedzi i Brandenburczycy. Nowogard znalazł się pod panowaniem margrabiów brandenburskich, a dawne dobra Ebersteinów przeszły w posiadanie ostatniego po kądzieli potomka Gryfitów księcia Ernesta von Croy. W jego imieniu spuścizną kierowali zarządcy. Po śmierci księcia w 1684 roku zamek, miasto i obszary wiejskie przeszły na własność państwa brandenburskiego, z których utworzona została domena państwowa. Pod koniec XVII wieku w jej skład wchodziło 26 wsi i 14 folwarków. Z uwagi na zły stan zachowania zamku, który wojska szwedzkie spaliły ponownie w 1675 roku, siedzibę domeny umieszczono przejściowo w zamku w Ouarkenburg. Do Nowogardu przeniesiono ją po zniszczeniu tego ostatniego w 1724 r.⁵⁰/.

Proces odbudowy miasta po Wojnie Trzydziestoletniej był bardzo powolny. Utrudniały go bowiem przemarsze wojsk szwedzkich i polskich pod wodzą Stefana Czarnieckiego. Dopiero po ustabilizowaniu się sytuacji politycznej to jest po zawarciu pokoju pomiędzy Polską a Brandenburgią w 1657 roku, miasto zaczęło wracać do normalnego rytmu życia .W 1688r odnowione zostały np. przywileje cechu krawców, a w 1698 roku burmistrz Martin Wiese wywalczył dla mieszczan część terenu dawnych ogrodów hrabiowskich, powiększając tym samym obszary ziemi do wypasu bydła. W mieście zaczęli się osiedlać żydzi przejmując inicjatywę organizacji handlu. Trwała powolna odbudowa ocalałych budowli i wznoszenie nowych siedzib mieszkalnych. W latach 1669 a następnie w 1686 odnowiono kościół i wybudowano nową szkołę przy nim. Proces ten został jednakże przerwany kolejnym pożarem, który wybuchł 4 czerwca w niedzielę rano w 1699 roku. Od zapalonego domu przy ul. Mariackiej ogień błyskawicznie przerzucił się na pozostałe kryte słomą domostwa i w ciągu 3 godzin strawił prawie całą zabudowę wewnątrz murów łącznie z ratuszem i przechowywanym w jego wnętrzach archiwum. Ocalał kościół i kilka domów przy Bramie Gryfickiej. Odbudowa miasta po tym kataklizmie przeciągnęła się w głąb XVIII wieku, przy czym nowe domy, zgodnie z decyzją administracji państwowej, musiały być już kryte dachówką ceramiczną, a nie słomą czy trzciną⁵¹/.

W 1709 roku wybudowano nowy ratusz, który wzniesiony w konstrukcji ryglowej otrzymał piętrową bryłę z wielką salą rady na parterze, pokojem poborców podatkowych i wartownią. Koszty budowy pokryte zostały w części z kasy państwowej. W 1720 roku wybudowano nowy budynek przytułku i szpitala, a w 1733 roku odbudowano kościół oraz gmachy zamkowe, do których przeniesiono siedzibę administracji domeny państwowej. Dość szybko odbudowywano też zasoby mieszkaniowe, o czym świadczy fakt, że w 1721 roku w obrębie murów pozostawało już tylko 20 niezabudowanych działek Równolegle naprawiano nawierzchnię ulic, z których dwie główne w 1714 r. wybrukowano. Wg. spisu wykonanego w 1724 roku, w mieście mieszkało 419 osób cywilnych i 200 żołnierzy, którzy osadzeni zostali tu w 1715 roku. Osadzenie w Nowogardzie garnizonu, pomimo pewnych utrudnień dla mieszczan, przyczyniło się do ożywienia życia gospodarczego; większej wymiany handlowej i rozwoju budownictwa, bowiem żołnierze aż do XIX wieku zakwaterowani byli w domach mieszczańskich. O rozwoju budownictwa świadczy fakt, iż w przeciągu niespełna pięćdziesięciu lat wg. danych z 1743 roku liczba domów i to pokrytych dachówką ceramiczną urosła do 146. Na przedmieściach postawiono też 62 stodoły. W tym czasie otwarta została apteka. Postawione w pierwszej połowie XVIII wieku domy, musiały być jednak budowane niezbyt starannie, bowiem już około 1750 roku ich stan oceniano jako bardzo zły, a część domów w tym budynek szkolny była wręcz zawalona.. Zaniedbane były też nawierzchnie ulic i rynku. W 1746 roku stały na nim obok ratusza 2 nędzne budynki, a raczej szopy pełniące funkcje więzienne. Jest możliwe, że opis złego stanu miasta został przesadzony, w celu uzyskania większych środków finansowych od państwa⁵²/.

W latach 1723-24 roku w ramach ujednolicania administracji terytorialnej utworzony został powiat Dobra - Nowogard. Fakt ten nie wpłynął bezpośrednio na polepszenie sytuacji miasta, co nastąpiło dopiero w 2 połowie XVIII wieku. W 1752 roku na skutek wcześniejszych starań rady miejskiej składającej się z burmistrza, sędziego, sekretarza, szafarza i 4 starszych wybieranych spośród cechów rzemieślniczych, miasto otrzymało pomoc finansową od państwa i w ramach otrzymanych funduszy wykonane zostały remonty elewacji domów, które zostały otynkowane. Naprawione też zostały bramy i nawierzchnie ulic. Rok później przed Bramą Stargardzką powstała pierwsza fabryka pończoch, a także gospoda Pod Czarnym Orłem. Wtedy również posadzono w mieście 29 owocowych drzew.

W 1756 roku Nowogard był oblegany przez wojska rosyjskie. Spaliło się wówczas 21 stodół, pozrywane zostały mosty i groble, co stało się kolejnym pretekstem do występowania o pomoc państwa. Tym razem mieszczanie otrzymali drewno na odbudowę stodół, a do miasta z inicjatywy króla pruskiego sprowadzono 8 tkaczy, którzy mieli zapoczątkować rozwój przemysłu tkackiego. Dwa lata później przed Bramą Stargardzką z funduszy królewskich zbudowano 6 domów dla rodzin tkaczy. Jednocześnie powstała pierwsza manufaktura, w której w 1783 roku pracowało 74 osoby. Uruchomiono także fabrykę garbarską, która z uwagi na zatruwanie wód Jeziora Małego, została po niedługim czasie zamknięta. Do dalszego rozwoju przemysłu włókienniczego przyczynił się senator von Kameke, który w 1778 roku założył tu kolejną fabrykę muślinu i sukna⁵³/. W tym okresie w mieście działało ponadto 50 rzemieślników zajmujących się; kowalstwem, szewstwem, piekarstwem, stolarstwem, bednarstwem, rzeźnictwem, garncarstwem, piwowarstwem i rzemiosłem pantoflarskim. Handel rozwinięty był w niewielkim zakresie. W 1798 roku było tu 3 kupców handlujących towarami zamorskimi. Obok kościoła stał sklep z wyrobami żelaznymi i instrumentami muzycznymi. Bawełną handlowali żydzi.

Podstawowym źródłem utrzymania było jednak nadal rolnictwo. W tym czasie w mieście odbywały się 4 jarmarki rocznie i cotygodniowe targi. Mieszczanie uprawiali 1200 mórg ziemi. Pod koniec XVIII wieku na przedmieściach stało 85 stodół. Hodowano ogółem 105 koni, 79 ostów, 207 krów, 40 cieląt, 230 owiec, 445 świń⁵⁴/. Wraz z rozwojem przemysłu rosła liczba ludności i liczba nowych domów, z których część budowano już poza obrębem murów obronnych. W 1779 r. liczba mieszkańców wzrosła do 900, a domów do 162. Siedemnaście lat później liczba mieszkańców przekroczyła 1000 osób nie licząc wojska, a w mieście stało już 176 domów w konstrukcji ryglowej, krytych dachówkami ceramicznymi. Zdarzały się też kryte słomą ale tych było niewiele. Większość domów wzniesiono w ciągu XVIII wieku, a tylko kilka w okolicach Bramy Gryfickiej miało metrykę sięgającą XVI i XVII w. Wśród całej zabudowy tylko dwie budowle miały charakter monumentalny. Były to kościół i szpital. Dwa istniejące tu wówczas budynki szkolne wzniesione były w konstrukcji ryglowej. W tej samej konstrukcji wzniesiony był ratusz, zbudowany na miejscu starszego w 1798 roku. Ratusz miał 70 stóp długości i 40 szerokości. Przykryty był dachem mansardowym z 16 wystawkami. W ratuszu mieściły się siedziba magistratu, policji i sądu. Mieściły się tam równie cele więzienne. Mury obronne w tym czasie były mocno zaniedbane i dewastowane. Z przekazów źródłowych wynika, że przyczyniali się do tego sami mieszkańcy rozgrabiając kamienie na swoje potrzeby. Władze miejskie nie inwestowały w remonty, a przeciwnie brały pod uwagę możliwość rozbiórki murów, czemu jednak sprzeciwiało się wojsko. Pod koniec XVIII wieku poprawił się stan nawierzchni ulic, z których główne, jak również Rynek były wybrukowane. Wodę pobierali mieszkańcy ze studni prywatnych i 5 miejskich. W mieście działała faktoria soli i funkcjonowała królewska poczta na trasie z Prus do Berlina, a także Kołobrzegu i Kamienia. Przejazdy dyliżansów pocztowych były regularne z określonymi godzinami postojów w Nowogardzie⁵⁵/.

⁴⁰ /Rudolphson, s 85.92

⁴¹ /Berghaus,s.l541 ⁴²/Tamże, s. 89, 98 "/Berghaus.s., 1570

⁴⁴ /Berghaus,s. 1555

⁴⁵/Rudolphson,s. 105-115

⁴⁶ /WAP Kamera Amtu Nowogard nr la, G.Kratz,s.268

⁴⁷ / Stargarder Hofgericht Rep 24, WAP Szczecin, oraz Rudolphson, s. 128-138

485/Rudolphson, s. 157-158.

49Rudolphsons.173

50Bcrghaus,sl621-1625

51/Berghaus,s.l631, Rudolphson, s. 189

52/Berghaus^WO, Rudolphson s 197-216

53/Briigemann.s. 288

⁵⁴/Berghaus, s. -1T-56

⁵⁵ /Brugemann, s. 111, Rudolphson, s.233. Rękopisy i spuścizny, WAP Szczecin, nr 689