00 Rozwój urbanistyczny miasta 2 .htm

ROZWÓJ URBANISTYCZNY MIASTA cz.2

W 1856/57 na dziedzińcu więziennym zbudowany został m.in. zachowany do dziś kościół. W połowie XIX wieku rozszerzone zostały tereny pod zabudowę miejską, którą zaczęto wznosić przy ob. ulicy Armii Krajowej i Wojska Polskiego. Szczególnie atrakcyjne stały się tereny przy tej ostatniej ulicy. W jednym ze stojących tu domów w 1851 roku urządzono zakład opiekuńczy. Na Przedmieściu Stargardzkim do czasu budowy linii kolejowej i dworca utrzymywała się tradycyjna zabudowa gospodarcza złożona z zespołu stodół i pojedynczych zagród, przy czym w bezpośrednim sąsiedztwie miasta stawiano też domy mieszczańskie. W jednym z tych domów w 1871 roku założono szpital. Tu również mieściły się budynki garnizonu.

Zasadnicza zmiana charakteru tej części Nowogardu nastąpiła na przełomie XIX i XX wieku po wybudowaniu kolei i dworca, który oddano do użytku w 1882 roku. Po południowej stronie dworca powstała zabudowa związana z jego obsługą; zakłady naprawcze, parowozownia, wodociągowa wieża ciśnień. Drugą tego typu wieżę ustawiono przed dworcem. Dojazd do dworca połączono z ob. ulicą 3 Maja, przy której na przełomie XIX i XX wieku zaczęły powstawać okazałe kamienice i wille mieszczańskie. W 1907 roku na terenie ograniczonym od południa torami kolejowymi oraz obecnymi ulicami 700-lecia i 3 Maja wytyczono obszerny plac i nową ulicę Schilla ob. Bankową. Na placu obsadzonym drzewami ustawiono pomnik Schilla, bohatera z okresu wojen napoleońskich. Jeszcze przed I Wojną Światową, w pobliżu dworca wybudowano kilka zakładów przemysłu rolnego. Tu również zaczęto stawiać gmachy użyteczności publicznej.

W 1890 roku przy ob. ulicy Bohaterów Warszawy wybudowano gmach urzędu powiatowego, powiększony w 1903 roku, a w 1910 roku przy ob. ulicy 3 Maja zrealizowano okazały gmach banku, wykonany wg. projektu berlińskiego architekta Móhringa. W 1911 roku powstał plan zabudowy terenu pomiędzy ulicą 3 Maja a brzegiem jeziora. Wytyczono tu wówczas 4 nowe ulice przeznaczone pod zabudowę mieszkaniową i szkołę gospodarczą.

W 1907 roku na terenie położonym na południe od dworca spółdzielnia mieszkaniowa Gutte Hoffnung rozpoczęła inwestycję budowlaną polegającą na budowie osiedla mieszkaniowego złożonego z domów wielorodzinnych. Tego typu zabudowa prowadzona już zgodnie ze sporządzonym w 1910 roku planem zagospodarowania i pod nadzorem architekta powiatowego rozwinęła się znacznie po zakończeniu l wojny światowej zarówno w rejonie dworca jak i po północnej stronie miasta, przy ob. ulicy Armii Krajowej i ob. ulicy Kościuszki Inwestorami były Towarzystwa i Spółdzielnie oraz inne instytucje.

Na terenie Starego Miasta w okresie od ostatniej ćwierci XIX wieku do 1914 roku kontynuowano działania rozpoczęte wcześniej. W 1889 roku przy wschodniej pierzei Rynku wybudowano gmach poczty, który stanął na miejscu dawnej karczmy zwanej Pod Czarnym Orłem. W 1895 roku podjęto ostateczną decyzję o rozbiórce starego ratusza, na którego miejscu postawiono pomnik Bismarcka. Nową siedzibę rady miejskiej wg. projektu powiatowego architekta Berga wybudowano dopiero w 1911 roku sytuując ją w południowej pierzei Rynku.

Stojąca przy nim zabudowa mieszczańska podlegała już tylko niewielkim modernizacjom. W 1907 roku po sanacji zabudowy przy ulicy Kleine Seestrasse uporządkowano ten teren wykonując nasyp ziemny. W tym samym roku założone zostały instalacje kanalizacyjne.

Na przedmieściu Gryfickim zabudowano kamienicami i domami ob. ulicę Warszawską zacierając w ten sposób przebieg dawnej fosy. Kwartał przy ul. Blacharskiej podzielono na 2 części przedłużając przebieg ob. ulicy Wyszyńskiego. W 1904 roku na terenie ob. Placu Ofiar Katynia wybudowano niewielki kościółek staroluterański nazywany też kościołem stodolnym Scheunenkirche.

W 1899 roku rozpoczęto budowę nowego szpitala, który usytuowano przy ob. ulicy Wojska Polskiego. W 1908 roku leżące obok szpitala działki przeznaczone zostały na ogród szkolny, na terenie którego już po I wojnie światowej zbudowano nową szkołę im. Bismarka otwartą w 1923 roku. Nad brzegiem jeziora już w 1888 roku powstało kąpielisko, rozbudowane pod koniec wieku, a przy ulicy Wojska Polskiego zaczęły powstawać wille mieszczańskie. Istniejący tu od 1851 roku zakład opiekuńczy przekształcono w 1882r na zakład dla dziewcząt. Zamknięty w 1905 roku, został ponownie uruchomiony w 1909 roku już w nowej siedzibie przy ulicy Kościuszki. W 1933 roku działki będące własnością zakładu, leżące przy ul. Wojska Polskiego kupiła Spółdzielnia Mieszkaniowa przeznaczając je pod budowę nowego osiedla domów jednorodzinnych. W 1904 roku powstała inicjatywa budowy na Wzgórzu Wisielców miejskiego domu wypoczynkowego, a następnie sanatorium zwanego Waldfriede, który otwarto w 1910 roku.

Sanatorium prowadzone było przez diakonisę z domu Salem z Koszalina, sprowadzone do Nowogardu dzięki inicjatywie Malwiny von Bismarck w 2 połowie XIX wieku. Siostry mieszkały w domu przy Placu Schilla. Jedynym obiektem przemysłowym w tej okolicy była rzeźnia wybudowana w 1905 roku przy strudze Dobrzycy zasilającej młyn miejski przy ul. Kościuszki.

W czasie I wojny światowej inwestycje budowlane w mieście zostały wstrzymane, a ponowne ożywienie nastąpiło po 1920 roku. Okres międzywojenny charakteryzował się głównie rozwojem budownictwa mieszkaniowego. Powstałe wówczas liczne Spółdzielnie i Towarzystwa Budowlane kontynuowały rozpoczęty w 1907 roku proces budowania domów i willi w południowym i północnym rejonie miasta oraz osiedli mieszkaniowych w formie domów jednorodzinnych i wielorodzinnych. Rozbudowane zostało wówczas osiedle po południowej stronie dworca i na obszarze pomiędzy ulicą Kościuszki i Wojska Polskiego. W tym czasie również zlikwidowany został cmentarz przy ulicy Blacharskiej. Zabudowa w obrębie Starego Miasta nie uległa większej zmianie. Następowała tylko zmiana funkcji poszczególnych domów. Z nowych budowli odnotować można powstały po 1923 roku zespół straży pożarnej przy ulicy Blacharskiej, który rozbudowany został w 1930 roku. Większe zmiany nastąpiły natomiast na terenie przedmieścia stargardzkiego. Tuż za linią dawnej fosy w sąsiedztwie ul. Dąbrowszczaków i promenady powstały kompleksy budynków biurowych i hotelowych.

W 1924 roku nad brzegiem jeziora zbudowano hotel Bismark, a dawny hotel Deutsche Haus przy ob.ul. 700-lecia przebudowano na biura. W 1926 roku nad brzegiem jeziora przy wylocie z miasta ulicy 3 Maja założono skwer zwany Reinke Park z fontanną pośrodku. W 1930 roku wzniesiono budynek biblioteki miejskiej.

Nadal prowadzono inwestycje przy ulicy Wojska Polskiego i na terenie Wzgórza Wisielców. Tu w 1929 roku założono nową strzelnicę i wybudowano siedzibę bractwa strzeleckiego. W pobliżu postawiono pomnik poległych w I wojnie światowej, a na promenadzie stanął pomnik poświęcony pamięci poległych w wojnach marynarzy.

W 1933/34 roku rozbudowano szkołę Bismarka.W chwili wybuchu II wojny światowej Nowogard liczył 8148 mieszkańców i 2322 parcele budowlane. Wszystkie ulice w obrębie Starego Miasta były zabudowane domami o wysokości dwu kondygnacji i parterowymi, ustawionymi względem ulic przeważnie kalenicowe. Domy przykryte były wysokimi dachami dwuspadowymi i naczółkowymi. Parterowe domostwa występowały głównie na obrzeżach miasta i te wzniesione były przeważnie w konstrukcji ryglowej.

Domy przy rynku częściowo ceglane, częściowo w konstrukcji ryglowej miały otynkowane fasady. Wszystkie nawierzchnie były wybrukowane, a ulice oświetlone były lampami. W parterach domów przy rynku i głównych ulicach mieściły się sklepy.

Inny charakter miała zabudowa poza terenem Starego Miasta. Tuż za wylotem głównej ulicy po stronie południowej ob. 700 lecia i Konstytucji 3 Maja na obrzeżach trójkątnego kwartału zamkniętego od południa ulicą Bankową, stały kompleksy okazałych dwupiętrowych gmachów biur i instytucji miejskich oraz finansowych. Pomiędzy ulicą Bankową a torami kolejowymi znajdowała się gazownia i dworzec kolejowy. Po obu stronach ulicy Konstytucji 3 Maja, w pobliżu dworca usytuowana była zabudowa mieszczańska w formie parterowych domów jeszcze z połowy XIX wieku i okazałych kamienic z przełomu XIX/XX wieku, z których większość przetrwała do chwili obecnej. Dalej w kierunku Goleniowa i przy bocznych uliczkach biegnących w stronę jeziora i torów kolejowych rozlokowane były już wolnostojące wille budowane w okresie międzywojennym. Tuż nad jeziorem, w pobliżu Starego Miasta stały zachowany do dziś hotel Bismark i 4 wille. Na południe od przebiegu torów kolejowych i dworca przy trzech drogach prowadzących w kierunku Dobrej, Stargardu i wsi Wyszomierz rozciągała się zabudowa mieszkaniowa w formie willi, skromnych jednorodzinnych domów i osiedli. Te ostatnie zakomponowane zostały na obrzeżach cmentarza komunalnego, na zachód od ulicy 15 Lutego. Omawiany teren był też miejscem lokowania zakładów przemysłowych oraz magazynów i składów. Zabudowa tego typu skoncentrowana była w pobliżu dworca.

Po północnej strome Starego Miasta po obu stronach ob, ulicy Warszawskiej i Armii Krajowej przeważała zabudowa w formie kamienic, willi i domów jednorodzinnych. Podobnie zabudowana była ulica Zamkowa, a także Kościuszki i Wojska Polskiego. Przy tej ostatniej ulicy ulokowane zostały ponadto 2 duże kompleksy obiektów użyteczności publicznej; szkoła i szpital miejski. Inny zachowany do dziś zespół komunalny, dom opieki dla dzieci ulokowano przy ul. Kościuszki. W jego sąsiedztwie znajdował się stary cmentarz ewangelicki oraz kaplica luterańska rozebrana po 1945 roku. Zabudowa omawianego rejonu powstała w okresie od schyłku XIX wieku do czasu wybuchu I wojny światowej. W tym czasie również wzniesiono dwa zachowane do dziś kompleksy obiektów rekreacyjnych, które usytuowano w znacznej odległości od części mieszkalnej, w lasach nad północno zachodnim brzegiem jeziora. W okresie międzywojennym funkcja mieszkaniowa tych terenów została rozszerzona o dwa osiedla; pierwsze pomiędzy ulicą Kościuszki a Wojska Polskiego, drugie po zachodniej stronie ul. Armii Krajowej. Powstałe tu domy charakteryzowały się niewielkimi gabarytami i skromnymi formami. Z obiektów przemysłowych na terenie tym zrealizowano tylko 2 zespoły. Pierwszy to zespół starego młyna przy ul. Kościuszki stojący tu zapewne od czasów średniowiecza, a obecnie znacznie przebudowany i pełniący już inne funkcje. Drugi to zespół rzeźni miejskiej przy ul. Wojska Polskiego, zachowany do dziś ale znacznie przebudowany. Dzisiejsze miasto po zniszczeniach w 1945 roku i podjętej w latach sześćdziesiątych akcji odbudowy zachowało tylko część historycznej struktury przestrzennej i budowlanej. W sposób totalny przekształcone zostało Stare Miasto i przyległe do niego bezpośrednio tereny po północnej i południowej stronie. W trakcie odbudowy zrezygnowano tu z odtworzenia historycznej sieci ulic i kwartałów.

Z pierwotnej struktury przestrzennej pozostał tylko zarys owalnicowego planu, mocno przekształcony plac rynkowy i przebieg 6 ulic; głównej 700-lecia i Warszawskiej, Wyszyńskiego, Luboszan, Czarnieckiego i 5 Marca. W sposób istotny przekształcony został Stary Rynek, który poprzez otwarcie pierzei zachodniej i brak zabudowy zwartej po stronie północnej i wschodniej stał się rozległym otwartym placem. Z historycznych kwartałów w miarę czytelny pozostał tylko kwartał kościelny. Z dawnej zabudowy pozostał kościół, zachodni odcinek murów obronnych, ratusz, budynek dawnego sądu i zaledwie 8 domów mieszkalnych. Teren starówki zabudowano wysokimi 5 i 6 piętrowymi blokami przykrytymi płaskimi dachami, a ustawionymi w sposób nie respektujący historycznego rozplanowania ani ulic ani kwartałów. Przetrwały również 2 kwartały po północnej stronie starówki ograniczone od północy przebiegiem ulicy Blacharskiej z 4 domami mieszkalnymi i zespołem budynków straży pożarnej. Wnętrza obu jak również kwartału przy kościele zabudowane są powstałymi po 1945 roku niskimi halami magazynowymi.

W sposób zasadniczy zmieniona została również zabudowa terenów przyległych do starówki po stronie północnej i południowej. Po wschodniej stronie ulicy Warszawskiej aż do przebiegu ul. Zamkowej i po obu jej stronach, w miejscu dawnych pierzejowo zakomponowanych domów i kamienic zbudowano wysokie bloki, a po zachodniej stronie ul. Warszawskiej na terenie i miejscu rozebranej kaplicy luterańskiej założony został skwer.

Zatarciu uległ przebieg drogi prowadzącej do więzienia przez bagna, czytelny obecnie jako ścieżka i zmianie uległa sylweta więzienia, którego poszczególne budynki straciły wysokie dachy. Przekształcony został również zespół dawnego folwarku po północnej stronie więzienia, który przebudowano na zakłady skórzane.

Zabudowę blokową z terenu Starego Miasta po stronie południowej przedłużono poza linię przebiegu dawnych murów obronnych wchodząc z nią na teren fosy. Na miejscu kompleksu dawnych budynków administracyjnych po wschodniej stronie ulicy 700-lecia powstał w ostatnim czasie sklep Netto. Po zachodniej stronie tej ulicy wzniesiono bloki mieszkalne. Z przetrwałej ostatnią wojnę zabudowy mieszkalnej przy ulicy Dąbrowszczaków obecnie pozostały tylko 3 stare domy. Reszta uległa wyburzeniu. Wyburzona została też część zabudowy tuż za torami kolejowymi, w tym hotel Zum Griinen Baum.

Na pozostałym terenie, na którym przetrwała większość zabudowy historycznej nastąpiły częściowe przekształcenia kompozycji urbanistycznych. Szczególnie niekorzystne rozwiązania zastosowano na obszarze pomiędzy północną pierzeją ulicy Konstytucji 3 Maja a brzegiem jeziora, gdzie postawiono 3 wysokie bloki. Tego typu obiekty zrealizowano również w rejonie ulicy 15 Lutego i Poniatowskiego. W okresie powojennym miała też miejsce przebudowa wielu domów i kamienic, w których Rozmieniano kształt okien, stolarkę, elementy wystroju elewacji i faktury tynków. Przebudowie uległy prawie wszystkie zakłady przemysłowe oraz nawierzchnie ulic, które zalano asfaltem. Fragmenty brukowych nawierzchni przetrwały w nielicznych miejscach. Na terenie Starego Miasta na ulicy Czarnieckiego, Kowalskiej, dawnej Marienstrasse i dawnej Kleine Seestrasse, a na pozostałym obszarze nawierzchnie brukowe pozostały tylko we wjazdach na posesje, jak np. przy ul. Dąbrowszczaków,

W ostatnim dziesięcioleciu ożywiło się budownictwo indywidualne powstające po zachodniej stronie ul. Armii Krajowej i na zasadzie plombowej. W projektowaniu zauważa się pozytywne zmiany polegające na nawiązywaniu do charakterystycznych cech budownictwa lokalnego. W Urzędzie Miasta opracowywane są koncepcje rewaloryzacji ciągów ulicznych np. ul. Luboszan czy 700-lecia.

Strona główna