00 Więzienie.htm

ZAMEK EBERSTEINÓW

obecnie WIĘZIENIE

Najstarszy człon osadniczy w Nowogardzie, usytuowany na terenie dawnego półwyspu po północno wschodniej stronie Starego Miasta. Zespół ogrodzony ceglanym murem założony na planie nieregularnego pięcioboku o wymiarach 150 x 8Om. Dojazd do zespołu od strony zachodniej i południowej. W obrębie murów usytuowanych jest obecnie 7 budynków ustawionych prostopadle względem bramy wjazdowej, przy której stoi budynek bramny zamykający dziedziniec. Większość pochodzi z XIX wieku, a tylko w dwóch zachowały się relikty z okresu średniowiecza i z XVI wieku, przy czym jeden z nich zachowany jest tylko w poziomie piwnic. Nawierzchnia dziedzińca jest wybetonowana, jedynie po strome wschodniej zachowane są fragmenty wybrukowane. Zespół od strony południowej i wschodniej opływa fosa i obiega aleja obsadzona topolami. Po stronie północnej, za ogrodzeniem znajduje się zespół Zakładów Skórzanych.

W miejscu obecnego więzienia w okresie wczesnego średniowiecza w IX-X wieku powstał gród słowiański, funkcjonujący do XIII wieku jako ośrodek administracji książęcej dla terenu ziemi nowogardzkiej. W źródłach po raz pierwszy gród ten wymieniony został w 1268 roku. W 4 ćwierci XIII wieku, w tym miejscu hrabia Otto von Eberstein wybudował swoją siedzibę złożoną z domu mieszkalnego i budynków gospodarczych rozlokowanych na majdanie chronionym wodami Jeziora Małego, fosą pięciometrowej szerokości i wałem z palisadą. Majdan podzielony był na dwie części oddzielone od siebie przepływającą w pobliżu budynku bramnego fosą. Zabudowa mieszkalna usytuowana była za tą fosą i według dotychczasowych ustaleń składała się z tzw. wysokiego domu stojącego pośrodku dziedzińca w -pobliżu fosy wewnętrznej, budynku zwanego kemenate ustawionego w pobliżu południowego odcinka obwarowań oraz kilku budynków gospodarczych rozlokowanych wzdłuż wałów. Siedziba mieszkalna mieściła się w tzw. domu wysokim. Tam w końcu XIX w znaleziony został kamienny kapitel z dekoracją roślinną datowany na przełom XIII XV wieku, świadczący o prestiżowym charakterze zamku. Narożniki frontowej fasady szczytowej ujęte były cylindrycznymi basztami co widać jeszcze na planie z XVI wieku. Jaka była funkcja domu zwanego kemenate, dokładnie nie wiadomo. Około 1560 roku potomek Ottona, Ludwik von Eberstein przystąpił do przebudowy zamku rozbudowując wpierw umocnienia, które wzmocniono pięcioma kolistymi bastejami, wykonanymi zgodnie z ówczesnymi trendami budowy nowożytnych fortyfikacji. Basteje wykonane zostały w formie nasypów ziemnych. Trzy z nich widoczne były w terenie jeszcze w 1771 roku. Równocześnie rozpoczęta została rozbudowa siedziby mieszkalnej, która polegała na nadbudowaniu jednego piętra nad domem wysokim i budowie nowego skrzydła na miejscu kemenate. Oba skrzydła otrzymały renesansowy wystrój z kamiennymi portalami i opaskami okien. Z wnętrz znana jest jedna płyta piecowa z reliefem przedstawiającym króla Salomona. Ponadto uporządkowany został dziedziniec, na którego części urządzono ogród z kamiennymi ławami i wzniesiono nowe budynki gospodarcze takie jak; browar, piekarnia, kuźnia i stajnie. W formie renesansowej rezydencji stał zamek do czasów wojny trzydziestoletniej. W latach trzydziestych XVII wieku został częściowo uszkodzony lecz jak twierdzi Berghaus, około połowy tamtego stulecia został wyremontowany i do czasu śmierci ostatniego męskiego potomka rodu Ebersteinów był przez rodzinę zamieszkały.

W 1675 roku został ponownie zniszczony i przez dłuższy czas pozostawał w ruinie. W tym czasie uszkodzone zostały bastiony, wały i fosa wewnętrzna. Zawaliły się mury domu wysokiego i budynków gospodarczych. Odbudowę zamku podjęło państwo w 1723 roku, przeznaczając zespół na siedzibę domeny państwowej utworzonej z dawnego lenna Ebersteinów. Wyremontowano przede wszystkim skrzydło zwane kemenate i naprawiono uszkodzone wały. W wyremontowanym skrzydle urządzono siedzibę urzędu domeny i mieszkanie zarządcy. Bastionów już nie odbudowano, zrezygnowano z odtworzenia fosy na dziedzińcu. Po fosie pozostało tylko wgłębienie terenu. Nie odbudowano również wysokiego domu, z którego pozostały tylko masywne, sklepione piwnice, w których mieściło się więzienie. Przed piwnicami ustawiono pręgierz, drewnianą konstrukcję z dybami na unieruchomienie głowy i rąk złoczyńców. Kary wykonywane były pod nadzorem wójta sądowego Francuza z pochodzenia Berteau. Przebudowano dawny browar, nieopodal bramy wzniesiono nowy dom mieszkalny w konstrukcji szkieletowej i inne budynki gospodarcze. W północno wschodniej części dziedzińca urządzono ogród warzywny. Rozplanowanie zabudowy na majdanie znane jest z planu wykonanego w 1771 roku.

W tym stanie dawny zamek pozostawał do 1817 roku. W okresie stacjonowania w mieście wojsk napoleońskich parter siedziby domeny zamieniony został na więzienie i już wówczas powstał zamysł przeznaczenia całego zespołu na więzienie i zakład wychowawczy, który zaczęto realizować w 1817 roku, pod nadzorem budowniczego Błocka. W 1818 roku w miejscu palisady na wałach wybudowano ceglany mur, a przy wjeździe na dziedziniec wartownię. Podwyższono o jedną kondygnację dawną siedzibę domeny i wybudowano nowy trzypiętrowy gmach pośrodku dziedzińca. Na frontonie budynku starego umieszczono napis Ora et labora. Pierwsi więźniowie osadzeni zostali w Nowogardzie w 1820 roku. Z uwagi na to, że więzienie miało charakter zakładu wychowawczego - resocjalizacja poprzez pracę, na dziedzińcu w ciągu XIX wieku wybudowano kilka warsztatów, oraz kościół i budynek administracyjny. Więźniowie zajmowali się m. in. wytwórczością obuwia, tkactwem, tapicerstwem, przędzeniem wełny i konopi oraz stolarstwem .Największe zakresy prac remontowych i budowlanych wykonano w latach 1842-1844 oraz pod koniec XIX wieku. Przed połową XIX wieku wzniesiono również kilka budynków poza terenem więzienia, w tym zespół zabudowań gospodarczych na terenie więziennego folwarku założonego w 1841 roku po północnej stronie. Wcześniej jeszcze dalej na północ założono cmentarz przeznaczony na pochówki więźniów. Po I wojnie światowej zakład wychowawczy zamieniono na więzienie karne, a od 1937 roku na więzienie dla młodocianych. Po II wojnie światowej więzienie przez dłuższy czas pozostawało opustoszałe. Uruchomiono go ponownie po 1956 roku i wówczas wykonano szereg prac remontowych, które w istotny sposób zmieniły charakter historycznych budowli. Zmienione zostały przede wszystkim formy dachów, z mansardowych, naczółkowych i dwuspadowych na dachy płaskie. Przebudowano również wnętrze kościoła, które adaptowano na warsztaty. W 1989 roku spalone zostały 2 budynki przy murze południowym i oba zostały rozebrane do poziomu terenu.

Z pozostawionych fragmentów elewacji od strony podwórza wykonano mur oddzielający dziedziniec od muru zewnętrznego. W jednym z tych rozebranych budynków w poziomie piwnic zachowane są szesnastowieczne kazamaty; wnętrze przykryte sklepieniem kolebowym, podzielone w l ćw. XIX wieku wtórnymi ścianami działowymi na cele więzienne. Wnętrza obecnie nie użytkowane, są na poły zrujnowane.

STRONA GŁÓWNA