00 Zarys dziejów 1.htm

Ciąg dalszy: „Zarys Dziejów Miasta”

Rozplanowanie wewnętrznej sieci ulic i kwartałów mogło przy tym nastąpić dopiero po 1309 roku, a ostateczne zewnętrzne granice miasta ustalone zostały wraz z budową murów obronnych, co miało miejsce dopiero w 2 połowie XIV wieku. Do tego czasu miasto chronione było wodami jezior, wałami ziemnymi i palisadami. Jak wyglądała zabudowa miasta w tym okresie nie wiadomo, podobnie jak niewiele wiadomo o życiu mieszkańców. Pewne jest , że mieszczanie utrzymywali się głównie z rolnictwa i rybołówstwa a w niewielkim zakresie z rzemiosła takiego jak; krawiectwo, szewstwo, kowalstwo czy tkactwo. Zarząd miasta składał się z burmistrza i radnych. Nazwisko burmistrza Elardusa Stantza wymieniał dokument z 1360 roku, w którym zawarta była ponadto informacja o wyasygnowaniu przez tegoż burmistrza 350 marek na budowę murów obronnych³¹/. Zarząd miasta nie był jednak samodzielny. O wyborze jego przedstawicieli decydowali właściciele miasta i stan ten utrzymywał się do XVII wieku. Z wystawianych w późniejszym czasie dokumentów wynika, iż samorządność mieszkańców była w poważnym stopniu ograniczona. Nie można było swobodnie dysponować majątkiem, przyznawać obywatelstwa przybyszom i korzystać ze wspólnych własności takich jak połowy ryb w jeziorach, zbioru trzciny, czy wyrębu drzew w lasach bez zgody feudałów. Również sądownictwo pozostawało w rękach Ebersteinów. Ograniczenia te nie sprzyjały rozwojowi miasta, które przez kilka wieków funkcjonowało jako niewielki ośrodek o rolniczym charakterze, bez warstwy kupców i silnego rzemiosła zorganizowanego w cechy. W latach 1348 - 1350 ludność miasta dotknięta została epidemią dżumy³²/.

Zabudowa miejska była najprawdopodobniej bardzo skromna, złożona z domostw i budynków gospodarczych wzniesionych w konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem ścian z gliny. Dachy domostw do końca XVII wieku pokrywane były słomą i trzciną. Ulice były wyboiste. Tylko jedna główna przelotowa wyłożona była sosnowymi belami /które odkryto w 1906r w czasie zakładania instalacji gazowych. Leżały na głębokości l m poniżej nawierzchni pod brukami a podkłady miały grubość 30-40cm³³/, Na Rynku, na którym odbywały się targi, musiała być nawierzchnia ziemna. O ratuszu w tym czasie nie ma żadnych wzmianek, a postawiony w XVI wieku budynek wzniesiony był również w konstrukcji ryglowej.

Przez długi czas jedyną monumentalną budowlą wzniesioną z cegły była tu fara miejska, której budowę rozpoczęto najprawdopodobniej przed 1325 rokiem. Z tego roku pochodzi pierwsza wzmianka o kościele, a konkretnie o nadaniach braci Hermana i Albrechta von Eberstein na rzecz budowy kaplicy pogrzebowej, która jak wynika z późniejszych przekazów znajdowała się przy farze. W ćwierć wieku później, jak wynika z dokumentu z 1360 roku mieszczanie podjęli budowę obwarowań miejskich, które powstały najprawdopodobniej na miejscu starszych umocnień ziemnych. Brak jest wzmianek aby w akcji tej uczestniczyli właściciele miasta, chociaż z innych źródeł wiadomo, iż obwarowania po stronie północno wschodniej umacniały zarazem hrabiowski zamek. W pierwszej fazie budowy mury wzniesiono z kamieni granitowych, sytuując w nich 2 bramy, 3 furty wodne i kilkanaście półbaszt. Za murami biegły fosy zasilane wodami z obu jezior, a następnie wały. Bramy nosiły nazwy;

Stargardzka i Gryficka. W XV wieku mury zostały podwyższone już w materiale ceglanym.

Przed wjazdami do miasta, zwyczajem średniowiecza w ciągu XIV i XV wieku wykształciły się przedmieścia o takich samych nazwach jakie nosiły bramy. Na przedmieście Stargardzkie zepchnięta została ludność słowiańskiego pochodzenia, która zamieszkiwała ten rejon do XVII wieku. O obecności osady słowiańskiej zwanej chyżą, świadczyło tradycyjne nazewnictwo stosowane do XIX wieku dla terenu położonego po zachodniej stronie wjazdu do miasta, na miejscu późniejszego placu targowego. W miejscu tym, według relacji Berghausa stała kaplica pod wezwaniem NM Panny i św. Jerzego wraz z przytułkiem dla trędowatych i cmentarzem, utrzymywane z fundacji Henningka Schmelingka z 1474r³⁴/. W okolicy ob. ulicy Konstytucji 3 Maja miała stać również kaplica św. Jakuba, o której jednak nic bliżej nie wiadomo. Tu również tradycyjnie aż do połowy XIX w. stawiane były stodoły. Przed Bramą Gryficka natomiast stała kaplica św. Gertrudy z przytułkiem przeznaczonym dla pielgrzymów i chorych, ufundowana przez Dubissiawa Ponatha³⁵/. W 1459 roku hrabia Albrecht ufundował dla miasta szpital, a raczej przytułek, na którego utrzymanie przeznaczył 50 Marek w skali roku. Szpital usytuowany został w obrębie murów, na działce leżącej w pobliżu obwarowań miejskich. Na północ od kaplicy św. Gertrudy z traktu Gdańskiego prowadził wjazd na drogę wiodącą do zamku, który obwarowany był wałami i fosą, nad którą przerzucony był drewniany most. Zamek rozlokowany był na obszernym, trapezowatym w kształcie terenie, rozdzielonym zaraz przy wjeździe na dziedziniec dodatkową fosą. Dom mieszkalny flankowany od szczytu półbasztami stał pośrodku dziedzińca za fosą. Po jego wschodniej i południowej strome rozlokowane były budynki gospodarcze³⁶/. Opierając się na relacji Rudolphsona twierdzącego, że w l połowie XV wieku zabudowa miasta pozostawała w opłakanym stanie, z uszkodzonymi murami i zawalonymi domami, można przyjąć, iż rozbudowa przedmieść miała miejsce pod koniec XV wieku.

W tym czasie wg. szacunków historyków w Nowogardzie stało około 100 domostw, w których mieszkało od 500 do 600 mieszkańców³⁷/. Rozbudowa miasta stała się możliwa dzięki rezygnacji feudałów z części swoich uprawnień na rzecz mieszczaństwa co odnotowane zostało w tzw. drugim przywileju lokacyjnym podpisanym przez Ludwika i Albrechta von Ebersteinów w 1467r. W dokumencie tym zatwierdzone zostały przywileje z 1309 roku i rozszerzone zostały uprawnienia do korzystania z 2/3 dochodów z kar sądowych, połowu ryb i zbiorów trzciny w dużym jeziorze, oraz do kontyngentów drewna z podmiejskich lasów na potrzeby remontów dróg i murów miejskich³ /. W 1468 roku hrabiowie zatwierdzili także będę /podatek/ na rzecz miejscowej fary. Treść dokumentu potwierdza postawioną wcześniej tezę o całkowitym podporządkowaniu miasta władzy feudałów, którzy nawet w drobnych sprawach ograniczali samorządność mieszczan. Sami zajmowali się polityką i rozszerzaniem swoich wpływów w regionie, na drodze zabiegów dyplomatycznych, waśni i rozbojów prowadzonych z możnymi sąsiadami z rodu Borcków, Wedlów i Dewitzów. W 1469 roku Ludwik von Eberstein np. pretendował do funkcji biskupa kamieńskiego i gdyby nie sprzeciw legata papieskiego, stanowisko to zapewne by otrzymał. W zamian poszerzone zostało lenno rodu o Ziemię Maszewską, zatwierdzone w 1497 roku przez biskupa Benedykta. W Maszewie w krótkim czasie zbudowany został następny zamek rodu. Okres średniowiecza zamyka śmierć Ludwika, który zmarł w 1501 roku³⁹/

²³/PUB s.113 nr1555

²⁴ /H.Bollnow, Vor und frugescluchtlicue...op.cit.s.ll

²⁵ /Rudolphson, s.7-8

²⁶ /J.Piskorski, Pomorze Zachodnie przez wieki. Szczecin 1999 s.64

²⁷ PUB JI t •o. W nr 1555

²⁸ /PUBU 285

²⁹ /O budowie zamku jeszcze w XIII wieku świadczą odnalezione w okresie międzywojennym kapitele kolumn, datowane na XIUw, o czym wspomina H.Lemcke, Die Bau.,.op.cit. s.254, oraz Chmielewski., Głowice z Kołbacza s.199

³⁰ /Dokument lokacyjny nie zachował się w oryginale tylko w sporządzonym później odpisie, za cytowanym po raz pierwszy przez L.W.Brugemanna, Ausfuhrliche...op.cit.s 290

³¹ /Na dokument ten, znany z odpisów powołuje się Bcrghaus, Landbuch...op.cit.s. 518 oraz H. Lemcke, Die Bau...op.cit.s. 258

³² /Taki obraz miasta wyłania się z charakterystyki przedstawionej zarówno przez Berghausa, Landbuch...op.cit.s. jak i Rudołphsona, Gcschichte...op.cil.s.26

³³ /Rudolphson, Gcschichte...op.cit.s.51

"/Berghau^s.^?

³⁵ /Berghaus,s. 1555, Rudolphson,s.29

36 /Rozplanowanie zaniku znane jest z rekonstrukcji H.Lemckcgo, Dic Bau...op.cit.s.380

³⁷ /Rudolphson,s.49

³⁸ fBerghaus,s.l525

³⁹/Bergbms,s.l531.-32

strona